(1984 Wörter in diesem Text)
(3810 mal gelesen)   

Hezo (Kozluk) u Hewêlî (Baykanî). Mi 1979 de fekê yew xortê motkîyijî ra yew estaneka (sanika) kilme nuþtibî u neþr kerdibî[1], na îstîsnayêke bî.

Kirmanckîya Motkanî mi rê bîbî derd, mi vatinê "rojê ez ganî ser o bixebitîya", çimkî kirmanckîya na mintiqa de tayê xususîyetê gramatîkî estê ke kirmanckîya cayanê bînan de çinî yê.

Cêr ra þima di tekstanê bînan ê ke mi goreyê vatiþê yew motkîyijî nuþtî, wanenî. Mi çekuyanê (kelîmeyanê) nê tekstan ra ferhengekêk kirmanckî-tirkî zî hazir kerd, þima tekstî ra pey nê Ferhengekê Motkî vînenî.

Çend serran ra ver mi fekê yew dewijê Hewêlî (Baykanî) ra zî tayê çeku u cumleyê kirmanckî nuþtîbî. Mi nê çekuyan ra Ferhengekê Hewêlî hazir kerd. Ferhengekê Motkî ra pey yê Hewêlî yeno[2].

Seke þima vînenî, Ferhengekê Hewêlî de tayê çekuyî cumleyan mîyan de zî nusîyayê.

Mi cor ra va ke tayê xususuyetê fekê Motkî cîya yî. Mesela kesê yewhumarê hîrin ê demê nikayinê karan (fîîllerîn þîmdîkî zamaninin üçüncü tekîl þahsi) fekanê bînanê kirmanckî de bi "-no" qedîno.

Fekê Motkî de zî "-no" wina yo.

Labelê tayê karanê fekê Motkî de no "-no" çinî yo.

Ma vajî mesderê "berdene"/"berdiþ"î de heceya verîne "ber" o, dim a "-o" yeno, beno "bero". Yanî ber + o = bero.

Tekstan u ferhengekan cêrînanê ra ver ez wazena karanê fekê Motkî ra çend numuneyanê bînan bida [3].

Demo Nikayin (Þimdiki Zaman, Geniþ Zaman)

ez þena (giderim)
ez dan' heþ ra (ben ayýya/ayýyý vururum)
ti þinasnen (sen taniyorsun)
ti yenê (sen gelirsin)
aw ano (o getirir)
aw bar kero (o yükler)
aw ben' (b. aw beno)
aw beno (o olur)
aw bero (o götürür)
aw dan' (o verir)
aw dan' ... ro (o ...-e vurur)
Aw dan' ber ri. (O kapýya vurur/o kapýyý çalar.)
aw gir' dano (o baðlar)
aw hewo (o güler)
aw înan beno (o inanýr)
aw kero (o yapar)
aw kuwen' (o düþer)
aw þeno (o gider)
aw vano (o der/o söyler)
aw yeno (o gelir)
aw zur fîno (o yalan atýyor)
aw zur kero (o yalan söylüyor)
ma þen (biz gideriz)
þima hewen (siz gülersiniz)
A u B þenê. (A ve B gidiyorlar.)
A u B vanê. (A ve B diyorlar.)

Negatîfê Demê Nikayinî (Þimdiki Zamanýn Olumsuzu)

ez niþinasnen (ben tanýmýyorum)
ez nîya (ben deðilim)
ti niþinasnen (sen tanýmýyorsun)
aw naro (o getirmez)
aw nîyo (o deðildir/o deðil)

Demo Vîyarteyo Dîyar (Di'li Geçmiþ Zaman)

ez ameya (ben geldim)
ti amey (sen geldin)
aw ami (o geldi)

Raweya Fermanî (Emir Kipi)

ti bal' xwi ci de (sen dikkat et)
ti bar (sen getir)
ti bê (sen gel)
ti bide (sen ver)
ti bike (sen yap)
ti gir' bide (sen baðla)
ti temaþe bike (sen bak)

Raweya Waþtene (Ýstek Kipi)

ez biker (ben yapayým)
ez pero da (ben vurayým)
ez þê (ben gideyim)
ti pero dê (sen vurasýn)
ma bikerîn (biz yapalým)
ma þê (biz gidelim)
ma bikuþî (biz öldürelim)

Hîzanic u Sêrtic

Yo roc yo þar Sêrtic þeno yo dew' Hîzan[4], xwi r' çerçîte kero. Ben' misafîr yo myurdum dew di. Eþyay xwi raþo, yo roc, di roc, hîri roc, yo

hewtê, fetlîyo yeno dew' xwi. Yo ser bîni k' beno, eynî þeno dew' Hîzan, ben' misafîr nas xwi. Eþyay xwi raþo, nim kero, þeno Sêrt.

Aw Hîzanic zî vano:
-Yaw, ez zî þê Sêrt destebiray xwi het, ke senîn o, çi yo, çi nîno hal' ci.
Þeno kê ci, dan' ber ro. Berî keyî ker a cin' aw Sêrtic.
Vano:
-Way mi, mêrdê to yo ku di, keye di?
Cinî vano:
-Nê, mêrdê mi keye di nîyo.

Hîzanic fetlîyo þeno çarþi, xwi r' gezmîþ beno, roþt o, êvar beno, þeno kê Sêrtic dan' ber ri. "Selamu 'eleykum", " 'eleykume selam", vano fîlankes ti senîn î, çi esto, çi çinî yo hêt þima di?

Vano:
-Biray mi, e to niþinasnen, ti kî yî? Ti mi þinasnen ema e to niþinasnen. Ti yanliþ î, e to niþinasnen.

Vano:
-Yaw se? E fîlan dewicya ra, Hîzanic ya, ti her sal yenê kê mi, ben' misafîr' mi; ma destebiray cîmna yî, se ti mi niþinasnen?

Vano:
-Nê, e to niþinasnen.
Sêvdi beno, Hîzanic fetlîyo yeno dew' xwi Hîzan.

Çiqas zeman þeno nim di, aw Sêrtic her xwi bar kero, eþyay xwi meþyay xwi, þiguc xwi, biskivêt' xwi, þeno Hîzan, ben' misafîr' aw myurdum.

Myurdum qet xwi ser naro, vano:

-Merheba, ti bi xêr amey?
îlgîlenmiþî beno. Êvar beno, vano:
-Yaw, heþ yen' garis ma werê, baqlê ma werê, ez þena heþa ver, ti zî bê ma þê heþa ver.
Vano:
-Beno.
Wîy kê cin' xwi r' vano:
-Ma þen fîlan cê heþa ver, ti zî her' Sêrtic bar bê, garis mîye di gir' bide, ma her' Sêrtic bikuþî.

Cinîye vano:
-Beno.
Sêrtic u Hîzanic þenê heþa ver, xwi den we ra. Cinî Hîzanic her' Sêrtic bero, garis mîye di gir' dano, fetlîyo þîyo kê xwi.

Yo qeder are dir þeno, Sêrtic vano:

-Hah! Heþ ami, yo garisa mîye di, ma se bikerîn? Ez nîþanci nîya zêdi. Ez pero da, yan ti pero dê?

"Heyy" Sêrtic vano, "bab ti mi de, ez dan' heþ ra".
Vano:
-Beno.
Qirmi xwi dan' Sêrtic, Sêrtic nîþan gîro, her kuwen' 'erd. Þenê her' ser. Waxti ku þenê her' ser, Sêrtic vano:

-Yaw hena heþ nîyo, hena her o!
Hîzanic vano:
-Yaw se heþ nîyo? Ka rind bal' xwi ci de, temaþe bike!

Vano:
-Nê wila, her' min o!
Hîzanic ci r' vano:
-Yaw ne ti bêr kê xwi d' dost' xwi þinasnen ne zî bêr kê þar' di her' xwi þinasnen.

Birayo Zurker

Yo roc di biray benê, biray widîyek zav zur fîno, zur kero. Waxti ku zur fîno, zur kero, zur xwi zî ano cî ya, her kes înan beno.

Yo roc biray ci pîl zî vano "ez zî dê zur biker, qe biray mi widîyek zur kero, ez zî zur biker". Yo roc di camî di vano:

-Yaw ez sevdi ameya camî, veng kutik sipi hawa r' amêni.
Milet hewo, van:
-Asîman ra se veng kutik sipi yeno?
Aw biray widîyek ku zav zur kero, vano:
-Beno, þima çira hewen? Normal o enayi çibay.
Vanê: -Se?
Vano: -Belkî nim bu, widîyek bu kutik sipi, yo teyr xwi daw pero, beþu asîman. Heyê zî hawlamîþ beno, normal o enayi çibay, normal o, beno.
Milet bawir bero. Bawir ci berê, vanê:
-Raþt o, belkî zî enay a.
Cem'et nim beno, bela beno, þeno. Þenê keye. Biray pîlî ri vano:
-Zur bi to nibeno, zur meke!
Vano: -E wila ti heqlî, zur bi mi nibeno, ez çira zur biker?

Ferhengekê Motkî

Ferhengekê Hewelî

[1]. Biewnîre (nîyade) Malmîsanij, "Folklorê Ma ra", Hêvî: kovara çandîya giþtî, nr. 3, Sebat 1985, Parîs, r. 103-104
"Heþ", Hêvî: kovara kurdî ya zarokan, nr. 4, gulan 1981, Stokholm, r. 8-9

[2]. Motkî (Mutki) qezaya Bidlîsî, Hewêl (Baykan) qezaya Sêrtî ya.

[3]. Kilmnuþteyî
(b) biewnîre
(m) makî
(n) nêrî

[4]. Hîzan yew qezaya Bidlîsî ya.