(1920 total words in this text)
(4451 reads)   

ALEVÝ KÜRDE KÝMLÝK YAMASI

Munzur Çem

Cemal Þener`le yüzyüze konuþmuþluðum yok. Kendisini yazdýklarýndan biraz tanýyorum. Daha çok Alevilik konusunda yazar. Katýksýz bir resmi tezci olduðu için yazýp çizdikleri de ona göre oluyor. Kafasýndaki reçetelerin doðruluðunu kanýtalayabilmek için gerçekleri en kaba biçimde tahrif etmekten kaçýnmaz.

Örneðin, “Atatürk ve Aleviler“ isimli kitabýnda, kaynak bile göstermeden iftira düzeyine varan aþaðýdaki satýrlarý yazdýðý için kendisini sertçe eleþtirme zorunluluðu hisetmiþtim.

"Mustafa Kemal'i yakalayýp  Ýngilizler'e teslim etmek üzere emir alan Dersimli Çete Reisi Aliþer:

'Paþam arkandayýz meraklanma'

Mustafa Kemal, Erzurum'dan Sývas'a giderken Çardaklý Boðazý'nda Dersim Alevi Kürt aþiretlerince basýlacaðý haberi gelir. Elazýð Valisi Ali Galip, Dersim aþiretlerini Mustafa Kemal'e karþý kýþkýrtmak istemektedir. Hareketten bir süre sonra Mustafa Kemal ve heyeti pusuya düþer. Pusuyu kuran çetenin kolbaþýsý Aliþer Efendi, 'Biz Ali Galip'in emrini dinlemeyeceðiz. Çünkü siz bu vatanýn kurtarýlmasý için çalýþýyorsunuz: Biz size yardým edeceðiz' der."

Bir süre önce bu kez internet yoluyla “Alevilerin Etnik Kimliði“ baþlýklý yazýsý elime geçti. Þener, bu yazýda sözümona Alevilerin etnik kimliklerini irdelemeye kalkýþýyor ama tüm çabasý Kürtten Alevi olamýyacaðýný, Alevi Kürtlerin aslýnda asimile olmuþ Türkler olduklarýný kanýtlamaya çalýþmaktan ibaret kalýyor. Tabi böyle olunca da yazý, bir araþtýrma yazýsý niteliðinden çýkýp, resmi ideolojinin sýradan bir propaganda aracýna dönüþüyor.

Yazar, yazýsýna, Martin van Bruinessen`den þu alýntýyý yaparak baþlýyor.

„Ritüel dili olarak neredeyse tamamen yalnýz Türkçe kullanan ve hatta coðu Türkçe aþiret adlarýna sahip olan Kürtçe ve Zazaca konuþan Alevilerin varlýðý, bir çok yazarýn izahat kabilinden hayal gücünü meþgul etmiþ bir vakadýr. Hem Kürt hem de Türk milliyetçilerinin bu gruplarýn muðlak kimliklerini kabul etmekte güçlükleri olmuþ ve bunlar sýkýcý ayrýntýlarý örtbas etmeye çalýþmýþlardýr.“

Martin‘ in sözkonusu yazýsýný okumþ deðilim. Ancak eðer herhangi bir çarpýtma ya da yazým hatasý yoksa, Martin bu noktada iki önemli yanlýþa düþüyor demektir. Birincisi, Ýster Kurmanci isterse Kýrmancki (Zazaki) konuþuyor olsunlar; Kürt Aleviler için „Ritüel dili olarak neredeyse tamamen yalnýz Türkçe kullanan,“ belirlemesinde bulunmak pratik yaþamadaki gerçekle hiç ama hiç baðdaþan bir belirleme deðil. Alevi ibadetinde Türkçe dualar olduðu ve bu dualarýn Kürt Aleviler içerisinde de edildiði doðrudur. Bunlar, Alevi Kürtlerin ibadetinde tali bir yere sahipler.

Daha önce bir çok kez yazdýðým gibi, bu satýrlarýn yazarý, Alevi bir aileden geliyor. Dolayýsýyla da kendi toplumunun ibadet dilinin ne olduðunu en iyi bilebilecek durumda olanlardan biri olmasý doðaldýr. Dersim`de doðup büyümüþ her inasýnýmzýn bileblieceði ve bildiði gibi, bizim anne ve babalarýmýz ne güneþ ve aya bakarken, ne kurban keserken, ne ziyarete giderken, ne Hýzýr ve Gaðan bayramlarýný kutlarken, ne adak sunarken, ne bebekleri yýkarken, ne lohusa kadýný ziyaret ederken ve ne de haftanýn belli günlerinde adak þeklinde mum yakarken Türkçe dua ediyorlardý. Bu dualar, tamamen kendi dillerindeydi, yani Kürtçeydi. Þahsen çocukluk ve gençlik yýllarýmda onlarca Ceme katýlmýþ biriyim. Bu cemlerde kullanýlan dilin de yine Kürtçe olduðunu benim gibi Dersim´de büyümüþ herkes iyi bilir. Buna karþýn Türkçe dua yok muydu? Vardý elbet. Örneðin, Türkçeye „Gülbenk“ diye uyarlanmýþ olan, Kürtçesi ise „Gulvang“ ya da „Gulbang“ denilen dua çoðunlukla Türkçeydi. Ceme getirilmiþ „niyaz“ýn cem sonrasýnda daðýtýmý sýrasýnda da kimi derviþlerin Kürtçenin yanýsýra, Türkçe dua okuduklarý da olurdu.

Zaman zaman bazý pir ve rehberler, beyit söylüyorlardý ki bunlarýn çoðu Türkçeydi. Ancak beyitlerin söylendiði bu tür toplantýlarý kesinlikle cemlerle karýþtýrmamak gerekir. Dersim`de bunlar baþka, cemler baþkadýr. Kanýmca, Bruinessen de asýl yanlýþa burada düþüyor ve Kürt Alevi cemlerini, deyiþlerin okunduðu ayinlerle ya da Bektaþi cemleriyle bir görüyor, onlarýn farklý niteliklerini gözardý ediyor. Alevi ibadetini ise bir bakýma deyiþ ve Gulbang (Gülbenk)`lerden ibaret sayýyor.

Bruinessen`in, Jandarma Genel Komutanlýðý tarafýndan hazýrlanan bir rapordan aktardýðý þu satýrlar da dikkat çekicidir:

"Zaza Alevilere gelince: Bunlarda mezhep ve ibadet dili Türkçedir. Ayinlere iþtirak edenler Türkçe konuþmak mecburiyetindedir...“

Daha önce de belirttiðim gibi Bruinessen`in yazýsýný okuyamadýðým için bu satýrlarý nasýl yorumladýðýný, karþýt görüþlere yer verip vermediðini bilemiyorum. Ama raporda yer alan iddianýn, gerçekle baðdaþmadýðý da gözönündedir. Baþka þeyler bir yana, Türkçe bilmeyen bir toplumda, Türkçenin konuþulmasýnýn zorunlu hale getirilemeyeceði, bunun maddeten mümkün olmayacaðý açýktýr.

Benim yaþýtlarým 1930`larý görmediler ama 1950`lileri yaþadýlar. Eðer raporda belirtilen türden bir durum sözkonusu olsa idi, bunun bizim dönemimizde de görülmesi gerekirdi. Soykýrým, yasak ve sürgünlere raðmen,  1930`lardan 1950`lilere gelindiðinde bölgede Türkçe geriledi de Kürtçe geliþme mi gösterdi denilemiyeceðine göre, baþka türlü olmasý düþünülemez. Oysa, daha önce de belirttiðim gibi 1950`lerde bizim inadet dilimiz Kürtçeydi. Ben günlük yaþamda ne anne ve babamdan, ne komþularýmdan, ne çevre köylerin halkýndan bir tek Türkçe dua, espiri, atasözü ya da masal duymamýsýmdýr.

Alevi beyit ve nefeslerinden bir çoðunun Türkçe olmasýnýn açýklanmasýnýn Bruinessen`in belirttiði gibi güç olduðu kanýsýnda da deðilim. Bence bunun kaynaðýný Ýran Sarayý`nýn, diðer bir deyiþle þiiliðin etkisinde aramak gerekir.

Untumamak gerekir ki Osmanlýlala Ýranlýlar yüzyýllarca paylaþým yüzünden çekiþtiler ki temel paylaþým alaný da Kürdistan`dý. Bu çekiþme, sadece tarih kitaplarýnda okuduðumuz meydan muharebelerinden ibaret deðildi elbet. Onun ekonomik, sosyal ve kültürel; ideolojik-politik boyutlarý vardý. Ýran Sahlarý bu mücadelede, inançsal nedenlerle genellikle Alevi kitle ile daha iyi iliþki kurma þansýna sahip olular. Bu iþin baþýný çekenlerin deyiþ ve nefesleri ise çoðunlukla Türkçe idi. Özellikle de Sah Hatayi`nin bu konuda ne kadar yoðun bir çalýþma yaptýðý ve onun tarafýndan okunan dua ve nefeslerin sonradan Alevi ibadetinde çokça yeraldýðý bilinmektedir. Ýþte dýþardan gelen bu Türkçe dualarýn, Alevi Kürtler arasýnda da belli ölçüde yer edinmelerinin en önemli nedenini burada aramak gerekir. Bektaþi Tekkelerin`de dilin Türkçe olmasý, bu dilin yazý dili olarak kullanýlma imkanýna sahip olmasý ise beyit ve deyiþleri kaybolmaktan kurtardýðý gibi onlara yayýlma olanaðý verdi.

Þener, J. Genel Komutanlýðýna ait ayný raporda „20-30 yaþlarýndan yukarýdakilerle Türkçe anlaþmak mümkün iken 10 yaþýndan küçük çocuklarla Türkçe konuþmak imkaný ortadan kalkmak üzeredir,“ dendiðini ve „Bu netice Dersim Alevi Türklerinin benliklerini kaybetmeye baþladýklarýna ve ihmal edilirse günün birinde Türk dili ile konuþana tesadüf edilmeyeceðine delilidir,“ eklemesinde bulunulduðunu belirtiyor.

Aslýnda bu tür deðerlendirmelere ya da „Türklüðe yönelmiþ tehlike“ye dönemin resmi belgelerine çokça rastlanmaktadýr.

Örneðin, 1925 Direniþinin ardýndan Kürdistan`da bir geziye çýkan ve ayrýntýlý bir rapor hazýrlayan Çankýrý Milletvekili ve TBMM Baþkaný Abdulhaluk Renda da yine ayný konuya deðinerek þöyle diyor:

 "Kürtler dillerini hakim kýlmýþlar ve Türkçe öðrenmeye muhtaç olmadan bütün iþlerini görebilecek duruma gelmiþler ve Türk erkeklerinin %80 ini Kürtçe öðrenmeye mecbur býrakmýþlardýr.“

1930 yýlýnda Erzincan`dan Baþbakan Ýnönü`ye yazdýðý mektuplarda Genel Kurmay Baþkaný Fevzi Çakmak`ýn sergilediði tavýr da bu çerçevenin dýþýnda deðil. Ancak O, oldukça dobracýdýr ve J. Genel Komutanlýðý`ndan farklý olarak Kürtlere Türk deme gereði duymuyor. Tersine onlarýn Kürtlüðünü açýkça kabul ediyor ve kendilerine karþý askeri harekat da dahil, sert önlemler alýnmasýni öneriyor:

„(...)

„Erzincan Merkez ilçesinde 10.000 Kürt vardýr. Bunlar Alevilikten faydalanarak Türk köylerini Kürtleþtirmeye ve Kürt dilini yaymaya çalýþmaktadýrlar. Bir kaç sene sonra Kürtlüðün bütün Erzincan`ý istila edileceðinden endiþe edilebilir. Örfen Türk, fakat Alevi olan Türk köyleri Aleviliðin Kürtlüðü temsil ettiði zihniyetiyle ana lisanlarýný terk ederek Kürtçe konuþmaktadýrlar.Bu iþe önayak olan, her þekavete yataklýk eden Rusaray, Mitini, Sýncýðý, Kürtkendi, Kelarik köylerinin aslý bir þekilde kayda tabi tutularak bunlardan gerekenlerin Trakya`ya nakli ve bölgelerdeki bazý reislerin il merkezinde ve polis nezareti altýnda ikamet ettirilerek emniyete alýnmalarý gerekmektedir. Türk olan Alevi köylerinin Kürtçe konuþmalarýna ve Türk dilinin bütün bölgeye yayýlmasý için esaslý tedbirler almaya ihtiyaç vardýr.

3. Ýl bölgesindeki bazý memurlarýn Kürt ýrkýna mensup olduðu bilinmektedir. Örneðin; Erzincan Sorgu Hakimi þevki Efendi`nin Kürtleri himaye ettiði ve geceleri evinde Kürtleri topladýðý gerçekleþmiþtir. Bu adamýn her ne þekilde olursa olsun il bölgesi dýþýna nakline ve bu gibi memurlar hakkýnda da ayný iþlemin yapýlmasýna lüzum vardýr.

4. Arz ettiðim bu meselenin en önemlisi, birinci maddede dý geçen köylerin kesin surette tedibi ve ýrkan Kürt olduðu kesinlikle bilinen bilinen memurlarýn bir an önce yerlerinden alýnmasýdýr.“

Sonra ne oldu dersiniz? Sonra 1930 yýlýnda Pülümür Harekatý baþlatýldý, Kürtler þidedetli direniþ gösterdiler; her iki taraftan da kayýplar oldu. Arkasýndan da Erzincan yöresinde Kürtçe çok katý bir þekilde yasaklandý.

Bu yasakla ilgili olarak Doç. Dr. Fikret Baþkaya þunlarý yazýyor:

„Nüfusunun %3 ile % 4 dýþýnda Kürtçe`den baþka dil bilmediði dönemde, Kürtçe`nin kullanýlmasý yasaklanmýþtý. (Resmi olmayan durumlarda) Kürtlerin yaþadýðý kent merkezlerinde bu yasaða uyulmasýný saðlamak amacýyla memurlar görevlendiriliyordu. Köyünden sýnýrlý artýk satmaya gelen Kürt köylüleri hiç Türkçe bilmediklerim için „kontrol memurlarý“na yakalanmaktan kurtulamýyorlardý. Erzincan Valisi Ali Kemali Bey`in yazdýðýna göre, her Kürtçe kelime için beþ kuruþ ceza kesiliyordu. Bir koyunun eli kuruþa satýldýðý dönemde 1930`lu yýllarda beþ kelimelik iki cümleyle meramýný ifade etmek zorundaki bir kiþi bir koyun deðerinde ceza ödemek zorunda kalýyordu... Satýþ için çevirmene baþvurma zorunluluðu nedeniyle satýþtan elde edilen gelir, ceza olarak ödenip elden gidiliyoru.“ (Doç. Dr. Fikret Baþkaya, Paradigmanýn flasý, Doz Yayýnlarý, Ýstanbul, 1991, s.56)

Burada þunu da unutmamak gerekir; Türklerin asimilasyonuna dair yapýlan bu tür deðerlendirmeler, Alevi Kürtlerin yaþadýklarý bölgelerle sýnýrlý kalmýyor. Sünni Kürt bölgeleri için de benzeri tablolar sýk sýk karþýmýza çýkmaktadýr.

Bence 1930`lu yýllarda yazýlan bu tür raporlarý deðerlendirirken, en baþta devletin o yýllardaki Kürt politikasýný gözardý etmemek gerekir. Nedir bu politika?

1930`lu yýllar, ýrkçý „Türk Tarih Tezi“nin þekillendiði ve buna uygun katý adýmlarýn atýldýðý yýllardýr. Bu teze göre, Türkler çok eski dönemlerde yaþadýklarý bölgelerden çýkarak dünyanýn dört bir yanýna yayýlmýþlar, oralara medeniyet taþýmýþlar. Eski büyük uygarlýklar, (Mezopotamya, Mýsýr, Anadolu, Çin, Latin Amerika dakiler dahil) Türklerin eseridir. Türkler medeniyetin babasýdýrlar. Türk Dili bütün dünya dillerinin anasýdýr (Güneþ-Dil Teorisi) vs.

Bu dönem, ayný zaman Kürtlerin varlýðýnýn inkar edildiði, onlarýn dað Türkleri olarak ilan edildikleri yýllardýr. Resmi teze göre Kürt diye bir halk olmadýðý gibi, Kürtçe diye bir dil de yoktur. Kürtçe denilen dil, Türkçenin daðlarda yaþayan bozuk bir þivesidir. „Kürtlerin kökeni, kimliði, dili ve kültürü ile ilgili“ resmi raporlarýn ise bu ideoloji ve politikaya hizmet etmek amacýyla hazýrlandýðý tartýþma götürmez. Tabi ayný devlet bir yandan Kürtlerle ilgili ýsmarlama tezler hazýrlatýrken, bir yandan da bu konuda en küçük bir farklý görüþe hayat hakký tanýmýyor, tartýþma olanaðýný ortadan kaldýrýyordu. Bu, öyle bir dönemdi ki resmi teze aykýrý anlamda Kürt sözcüðünü kullanmak bile kelleyi koltuða almakla eþanlamlýydý.

Devlet yöneticilerinin bu yönde yazýp söyledikleri, bu dönemde Kürt halkýna karþý sürdürülen baský ve þiddet politikasýna, inkar ve asimilasyon çabalarýna uygun zemin hazýrlamak ya da onun haklýlýðýný kanýtlamak çabasýndan ibarettir. Devletçe verilmek istenen mesaj özünde þu idi: Kürtlerin yaþadýklarý bölgelerede eskiden Türkler vardý, bu Türkler asimile oldular, dolayýsýyla da Kürt diye bilinenler Türktürler. Kürtlerin Türkleri asimile etmeleri durumu bugün hala da devam ediyor. Türklük tehlikededir. Böyle olunca da Kürtlerin þiddetle cezalandýrýlmarý ve Türkleþtirmenin yangýnlaþtýrýlmasý hem Türklere yönelik güncel tehlikeleri önlemek bakýmýndan önemlidir ve hem de bu yolla eskiden Türk olan insanlarýn asýllarýna dönmeleri saðlanýr ki bu tarihi adaletin gerçekleþmesi anlamýna gelir.

Beri taraftan, Alevi ibadetinde Türkçe dualarýn bulunuþunun, etnik kimlikle bir iliþkisi olamýyacaðý da gerçeðin bir diðer yüzüdür. Diyelim ki Ýslam dininde ibadet Arapçadýr. Bundan hareketle Araplar dýþýnda kalan müslüman halklarý ve tabi bu arada Türklerle Kürtleri Arap asýllý olarak görmemiz mi gerekir? 

Öte yandan Türklükle Alevilik arasýnda sunni baðlar kuran ve hatta Aleviliði „Türk Düþünce Tarzý“ ya da „Türk Ýslamý“ diye yutturmaya kalkýþanlarýn, þu noktalarý nasýl açýklayacaklarý merak konusudur.

1. Cemal Þener`in de belirttiði gibi Türkler Alevilikle 10-11. yüzyýllarda  tanýþtýlar. Peki ondan önce Alevilik yok muydu? Elbet her yönüyle bugünkü gibi olmasa da vardý. Aleviliði Îslam`ýn bir mezhebi olarak algýlasanýz da vardý, onu bu satýrlarýn yazarý gibi Ýslam`dan etkilelen islamdýþý bir inanç olarak görseniz de...

2. Saptayabildiðim kadarýyla, Alevi din adamlarýnýn sýfatlarý ile ibadette kullanýlan temel terimlerin hiç biri Türkçe deðil. Örneðin, Pir, rehber, dede, ana, baba, mürþid, þýx (þýh), sêyid (sêy), derviþ, talib, Gulbang (Gulvang), sema,  ziyaret, cem, çýra, çýralýx, bêyit vs. Bunlarýn bir bölümü Farsca ve Kürtçe, diðer bölümü ise Arapça ya da öteki dillerden gelmedir.

3. Heteredoks, ya da islamdýþý baðýmsýz dinler olarak kabul edilen dinlerin kaynaðý Kürdistan`dýr. Diyleim ki Ehli-Haq, Ezdilik, Þebeklik gibi Aleviliðe çok yakýn olan inançlar, Kürt halký arasýnda varlýklarýný sürdürmekteler.

Aleviliði elbet bir halka maletmek mümkün deðil. O, deðiþik halklardan insanlarýn inancýdýr. Ama eðer tarih içersinde deðiþik toplumlarýn bu inançla iliþkileri irdelenecek olursa, Kürtlerin ona en yakýn halklardan biri olduðu da rahatça görülebilir. Daha doðrusu Ýrani bir halk olan Kürtler, Türkler gibi sonradan gelip Alevilikle karþýlaþmadýlar. Onlar, bu inancýn þekilendiði topraklarýn bir halký olarak uzun süren tarihi süreçte, onun temelini oluþturan inanç ve kültürlerle içiçe, yanyana yaþadýlar. Bu hamurun yoðurulmasýnda onlarýn payý küçümsenecek gibi deðil.