Prosesê raverşiyayişdê ziwanî û kurdkî

Prosesê misnayişdê ziwanî, dayikrabiyayiş ra dest pa keno. Hetta goreyê tayn lêkolîneran, hewna ki qeçek pîzedê marda xo dir o, ki teber ra çiyê biaşnawo, reaksiyon misneno. No zî nawneno (misneno) ki prosesê misnayişdê ziwanî pîzedê dayiki di dest pey keno.

Biyayişê qeçekî ra pey, heta hewt serreyda xo goreyê herabiyayişdê cadê ciwiyayişdê xo û alaqeyê bi çoşmedê xo ya ziwanê xo raver beno. Feqet di no perîyod di, kotî ciwiyêno wa biciwiyo (dewi, sûki, sûka girdi), ziwano ki miseno, ziwanêdo sînorkerde (sîndorkerde) yo û çekûyanê ki miseno, bolkîya ci nameyê çiyanê çoşmedê ci û tayn fiîlê konkret ê. Mîsal: dayê, bawo, bira, nan, awi, şeker, werzi, roşi, şo, bê, bûri, veyşan, teyşan .... No ziwan cewabê îhtîyacdê qeçekey dano. Wexto ki qeçek dest bi mektebî keno, o ziwano ki heta o wext misayo ci rê bes nêkeno. Çimkî mekteb ziwanêdo hewna raveyşiyaye û fikiriyayişî wazeno ki kes bişo pa bifikiriyo, fikir û hîssanê xo pa binûso.

Raveyberdişê ziwanêdê winasî wezîfeyê mektebî yo. Yanê ziwano ki kes bişo pa bifikiriyo û çiyanê abstrakan îfade bikero, bi awayêdo bi sîstem mekteb di ravey şino.

Ma kurdî, xasma kurdê ki kurmanckî û dimilkî (kirmanckî) qisey kenê no îmkan ra bêpar ê. Ma heta şeş-hewt serreyda xo keye û kulfetdê xo heti yê. Ma di çoşmeyêdo tebîî di, ziwanêdo ki cewabê alaqeyandê ma yê rojaneyan dano misenê. Dima îmkanê raverberdişdê ziwandê ma, ma ra yenê girotiş. Wexto ki ma dest bi mektebî kenê ziwanêdo xerîb ma ser o yeno ferzkerdiş. Ma nê ziwanî bisînê (hes bikerê) zî û nêsînê zî muhîm niyo, ganî ma bi zor a bimûsê. No ziwano xerîb,

mekteb di bi awayêdo bi sîstem a bi ma deyêno misnayiş. Qandê ki raverşiyayişê ziwandê ma yeno vindarnayiş, wexto ki ma biwazê cayêdo hera (sahayêda hera) di ya zî îfadekerdişdê çiyandê abstrakan di ziwanê xo bixebitnê, ma bol zehmetey ancenê.

Kurdê ki kurmanckî û dimilkî qisey kenê, di pîleyda xo di cayê (saha) ciwiyayenda xo hera kenê, labelê di ê cay di bi ziwandê xo ya qisey nêkenê, mecbûr manenê ki tirkî qisey bikerê. Mektebî bi ê ziwanî ya wanenê, zaf finî cayê karî di bi ê ziwanî ya qisey kenê, eskerey bi zor a bi ê ziwanî ya kenê; kitab, kovar û gazeteyan bi ê ziwanî ya wanenê, televîzyon û radyoy bi ê ziwanî ya goştarey kenê. Kurdkî rê, tenya miyanê keyî, elaqeyê bi tayn embaz û merdimanê xo, tayn qehwexaney û dewî manenê. Nê serrandê peyênan di, tesîrdê televîzyonandê tirkî ra meylê tirkîqisekerdişî o yo dewan di zî xurt beno.

Ma di pîleyda xo di cayê ciwiyayişdê xo hera kenê, labelê sewiyeyê raverşiyayişdê ziwandê ma ê qeçkeyda ma berzêrî niyo. Zeki kes bi zor a linganê pîley dekero sewlandê qeçkey. Senî ki lingê pîley nêdarênê sewlandê qeşkey; fikir, waştiş û hîssê pîley zî nêdarênê ziwandê qeçkey û pa nêşenê bêrê îfadekerdiş. Na raştey qandê nuştoxandê ma zî wina ya û nêvirêna. Hema hema heme nuştoxanê ma, kemî vêşî, di serrandê verênan ê qeçkeyda xo di bi ziwandê marda xo ya qisey kerdo, kay kerdo û ciwiyayê. Dima mecbûr mendê ki demeyêdo derg bi ziwanêdo xerîb a mekteb biwanê û xorteya xo bi ê ziwandê xerîbî ya ravêrnê. Xortaneyda xo dima dest bi nuştişdê kurdkî kenê. Di şertandê winasînan di, di çarçiwada neteweyî û dinyay di pawitişê eserandê erjiyeyan ê kurdkî xeyal o. Eserê girdî, fikir û vîrandê girdan ra peyda benê. Fikir û vîrê girdî zî bi ziwanêndo raveykewte ya benê wahêrê goştî û estî.

Ziwan û îdentîte

Alaqeyêndo gird mabêndê ziwanî û îdendîteyê kesî di est o. Çiyandê muhîman ra jew zî ziwanê dayikda kesî yo ki kişta şexsiyet, fikir û hîssî ra raveyşiyayişdê kesî di rolêdê ci yo gird est o. Ziwanê dayiki, aletêndê têkilîronayişî û raverberdişê îdetîteyê kesî yê neteweyî yo. Ki kes ziwanê xo yê dayiki bizano, misnayişê ziwan û çiyandê bînan zî kesî rê asan beno. Yanê ziwanê dayiki, musnayişê ziwananê bînan kesî rê keno asan. Ziwanê dayiki, kilîtê xeznada kesî ya kulturî yo zî. Kes çimeyê kulturdê kalik û pîrikandê xo yê vatî (fekey) û nuştî sayedê ziwandê dayikda xo ya miseno. Ki kes ziwanê miletda xo nêzano kes do senî estanikan, dêran, metelokan, fiqrayan, destanan, urf û edetanê xo bizano; goştareya ci bikero û ci ra tamê bigîro? Zeki bi awayêdo eşkera ya aseno, mabêndê ziwan û şexsiyetdê neteweyî di alaqeyêndo xurt est o. Ki kes ziwanê xo weş nêzano, bi ziwanêdo xerîb a, hele hele bi ziwandê kolonyalîstan a gird bibo û perwerde bibo; kes do senî bişo bi ziwandê xo ya bifikiriyo û motîfanê kulturdê xo eserandê xo di ca kero û bido asnayiş? Tiya di îstîsnay şenê bibê, labelê tayn ê.

“Ziwanê mi çermeyê gandê min o.”

Nuştoxêndo Fînî, Anttî Jalava, vano, ”ziwanê mi, mi rê ze çermeyê gandê min o. Labelê ziwanê bînî yê ki ez zana mi rê ze çinayê min ê. Çina şeno bejnda kesî rê bibo ya nêbo. Ki bejnda kesî rê nêbo kes şeno ci bivirno labelê kes ziwanê xo nêşeno bivirno.”

Çi heyf ki îşxalkerdoxê welatdê ma, wazenê çermeyê ma ma ra cikerê. Û no 70-80 serrî yê ki ê yê ma poste kenê û gûnî miyan di verdanê. Heta ki welatê ma nêreyo, ma ra tayn do bi gûnî û ariqdê xo ya na polîtîkada çermevirnayişî ver bivijiyê û bi ziwandê xo ya nuştoxey bikerê, labelê kişta bîni ra do mileta ma ra bi milyonan kesî na polîtîkaya barbari bin di bêçare bimanê.

Bifikirîyê, xeylê nuştoxê ki bi eslê xo kurd ê û bi ziwanê xerîban a, mesela bi tirkî, erebî ya zî farisî nûsenê; mesela kurdey û Kurdistanî xo rê qet ze meseleyêda xo ya esasî nêdiya. Ge-ge (jû fini) vatê û ê yê hewna zî vanê ”ma kurd ê.” Labelê eynî wext di zî Tirkîya, Îran, Iraq ya zî Sûriye rê vanê ”welatê ma”, nê dewletan rê vanê ”dewleta ma”, parlamentoyê înan rê vanê ”parlamentoyê ma” û bêraxandê înan rê vanê ”bêraxa ma.” Şima, ê ki bi kurdkî nûsenê, nêşenê dezgeyandê nê dewletan rê vajê ”ê ma”. Ki bi îşkence ya şima ya bidê qebûlkerdiş û şima mecbûr bimanê û vajê zî şima do xo winî nerihat hîss bikerê ki zeki mar ya zî qijne şima ziwan perro. Ma nay ra zanê, ki kes ziwanê miletda xo bizano û pa nuştoxey bikero, kes wahêrê ruhiyet, kultur û şexsiyetêndê neteweyî yo zî. Ki kes wahêrê şexsiyetê neteweyî bo, kes nêşeno xo miletna ra bihesibno. Û wexto ki miletê ya zî dewletê heme çiyanê kesî ze ê xo bihesibno, kes nêşeno bêveng bimano. Ê ki bi awayên a dewletandê îşxalkerdoxan ver ro nînê û bêveng manenê, ruhdê neteweyey ra bêpar ê û kişta ruhiyetê neteweyî ra ya bêşexsiyet ê ya zî kemşexsiyet ê. Kes nê ferqî, bê çend îstîsnayan, mabênê nuştoxan ê ki kurdkî nûsenê û ê ki bi ziwanê îşxalkedoxan a nûsenê di eşkara vîneno.

Bi heme şertandê xiraban a zî ziwanê ma yo raver şino

Şertanê siyasîyan ê welatdê ma vernî raveyşiyayişdê ziwandê ma ro girota. Ziwanê ma zî biyo kole. Ziwanê ma di heyato raştikên di biyo ze aletênda têkiliyandê rojaneyan a sahayêda tengi. Cora nuştoxê ma, hem di peydakerdişê fikir û vîrandê xo di û hem zî îfadekerdişê hîssandê xo di zehmeteya xebitnayişê ziwanî ancenê. No semed ra yo ki kişta form, teknîk, ziwan û muhtewa ra kurdandê kirdasîqisekerdoxan û dimilîqisekerdoxan miyan ra eserê girdî ê yê nêvijênê.

Vera nê heme şertanê ki qarşidê ziwandê ma yê zî, di nê des serrandê peyênan di, bi taybetî zî teberê welatî di, tayn karê xeylê erciyayey bîy. Ziwanê ma yo ewro rindêrî yeno xebitnayiş. Romanan, novelan û şiîranê ki ameyê nuşteni di, tercumeyanê (tadayeyanê) ki ameyê kerdeni di, kişta ziwanxebitnayişî ra raveyşiyayişêdo eşkara esto. No raveyşiyayiş, di kovarandê ki bi temamî bi kurdkî vijênê di zî aseno. Ki şima biewniyê Çira, Nûdem, Armanc, Avaşîn, Dugir, Azadiya Welat,

Marîfet o yo ki kes ewro kurdkî binuso

Ki ma kurdî meşti welatdê xo di wahêrê îqtîdarî bê, ziwanê ma azad bo, ê ki kurdkî binûsê do bolî bê. Labelê mahrîfet o yo ki kes şertandê çetinan ê ewroy di zor bido xo û bi kurdkî binuso. Beno ki ewro eserê bol ercayey nêvijiyê, labelê her rêza ki ewro bi kurdkî bêro nuşteni, do vera asîmlasyonê dewletandê îşxalkerdoxan di bibo ze çiwe û seredê înan ro guno. Cora, ma kurdê ki destê ma qelemi tepêşenê, ganî ma zewqê virnayişê çermedê xo bi dişmenandê xo nêdê tamkerdiş...