(1463 total words in this text)
(3274 reads)   

Çitur ke wendoxî kî zanenê, grubê dor û bera kovara Vateyî 4 serrî ra zêde yo ke seba standardîzekerdiþê kirmanckî gureyeno. Nê karê ma de di temayê bingeyî estê. Temaya yewîne, tesbît û standardîzekerdiþê çekuyan o, a diyîne îmla ya.

Standardizekerdiþê çekuyan çira hewce yo? Hewce yo, çi ke zaf çekuyê kirmanckî estê ke wayîrê cîya cîya varyantan ê. Yanê eslê xo de çekuye yew a, eynî koke ra êna, labelê mintiqa bi mintiqa mîyan de ferq esto; tayê herfî ya kî heceyî sey (zê) yewbînî nîyê.

Þik çîno ke formê ke estê pêro formê ziwanê ma yê. Têpîya þik çîno ke herkesî ra gore fekê xo rast o. Labelê nê fekî se benê bibê, ci rê standardîzekerdiþ lazim o. Merdim tawo ke tekstêde edebî, polîtîk û îlmî binuþno, çi hewece yo ke kelîmeyi bi cîya cîya forman bêrê nuþtene? Domanê ke biwazê kirmanckî wendiþ û nuþtiþ bimisê, merdim ganî kamcî formî salixê înan bidone?

Têpîya sey (zê) her ziwanî kirmanckî de kî sînonîmî estê. Vatene hewce nîya; bîyayîþê sînonîman zengînîya ziwanî ya. Çi esto ke eger ke merdim înan tesbît mekero, menivîsno, memisno ra wendoxan, bîyayîþê xo zêde çîyê îfade nêkeno.

Virastiþê ziwano mîllî de di metodî estê. Metodo yewin, se ke tirkan Tirkîya de kerdo; otorîteyêda mîllîye vejîna, birre gêna (cêna) vana ke fekê ya kî þiveya falan mintiqa ziwano stardad o, mesele hal beno.

Çi hêf ke ê ma otorîteyada nîyanêne çîna. Tawo ke çîne bîye, peyde maneno metodo bîn. Yanê metodo ke ma pê kar keme.

Bêguman karo ke ma keme kî ezber nê, girêdayîyê tayê prensîban o. Vajîme ke tekstê ke folklorîk ê, înan de vurrîyayîþ lazim nîyo û ma kî nêvurrneme. Yanê lawikî, þanikî, vatenê pî û kalikan, yarenîyê, dua û minete û çîyê nîyanênê bînî nêvurrînê. Eslê xo ke senêno, mabênê miletî de ke se vajîyê hen manenê. Roportajî kî têpîya henî yê. Tawo ke merdimî kesêde qesey kerd, ey ya kî aye ke se vato, ganî o form bê îzna înan mevurrîyo.

Ez naye bi kêf vajîne ke grubê ma hata ewro ziwanî rê xêlê xizmete kerda û ewro ra dime kî bikero. Bi nê gureyî, xêlê hetê ziwanê ma tarî ra vejîyayî, ameyî roþtî. No dem de þarê ma wo ke cîya cîya mintiqayan ra êno, fekê yewbînî dîyî, nas kerdî. Tepîya no mîyan de xêlê çîyî kî standardîze bî(yî). Vate de bi cîya cîya fekan tekstî ameyî çapkerdene. Kelîmeyê ke hata nika ma ser o gureyayîme; hamnano þîyaye de sey ferhengî ameyî çapkerdene.

Nê cumleyan ra têpîya nika kî wazen ke qeydeyê îmla yê ke kombîyayîþanê ma de amê standardizekerdiþ, înan ra çend nimûneyan ser o vinderîne:

1) - Kirmanckî de zafhûmar tayê halan de bi nê suffîksan virazîno: "-an", "-a" -ûn", "-on", "-û", "-o". Mavajîme: ban, dewe û manga.

meylê kombîyayîþî.................... .......................... formê bînî.................... ...................Tirki
banan.................... ..............................bonû, bûnûn, bonon, bûnû, bono.......................evler
dewan...................... ..........................dewûn, dewon, dewû, dewo, dewû.....................köyler
mangan.................... ..................mangû, mûngûn, mongon, mûngû, mongo.................inekler

Se ke tablo de kî amo eþkerakerdene, kombîyayîþê ma nînan ra "-an" çînîto we. Nika, ma yê ke dor û bera Vate yî der îme, fekê maya ma de ke cîya bo kî, ma tekstanê xo goreyê meyîlê kombîyayîþî nivîsneme.

2)- Tayê çekuyî kî estê ke bi "-am", "-ûm", "-om" qedînê. Kombîyayîþî nînan ra kî "-am" sey meyîlî girewto. Nimûne: cam û name.

meylê kombîyayîþî...........................formê bînî.......................... Tirki
cam cûm,...............................................com................................ cam
name....................... .........................nûme, nome....................... ad

3)- Kilmnuþteyî, babetêda bîna ke kombîyayîþanê ma de ser o amo qeseykerdene û formo standard amo tesbîtkerdene.

Tirkî................................................. .......................... ..Kirmanckî
a.g.e. (adý geçen eser) ....... .......................... .. ....... .....env(esero ke nameyê xo vêreno)
a.g.y. (adý geçen yazý) ....... .......................... .. ....... .....nnv(nuþteyo ke nameyê (xo vêreno)
bak....... .......................... .. ....... .......................... ........1) b (biewnîre) 2)n (nîyade)
c. (cilt) ....... .......................... .. ....... .......................... ..(cîld)
No (numara) ....... .......................... .. ....... ....................nr (numre)
s. (sayfa) ....... .......................... .. ....... ..........................r (rîpel)
v.b. (ve benzeri, ve benzerleri) ....... ..............................ûsn (û sey nînan)
v.d. (ve diðerleri), v.b.(ve baþkalarý) ............................ ûêb (û ê bînî)
v.s. (ve saire) ................. ................. .............................ûêb (û ê bînî)
y.a.g.k. (yukarýda adý geçen kaynak) ........................... çc (çimeyo corîn)
y.a.g.e. (yukarýda adý geçen eser) ................. ...............ec (esero corîn)
y.a.g.y. (yukarýda adý geçen yazý).. ................. .............nc (nuþteyo corîn)
tekil.................... ................................... .......................yh (yewhûmar)
çoðul.................... ................................... .....................zh (zafhûmar)

Seba înformasyonê zêdeyî n (nîyade): Derheqa Rastnuþtena Kirdkî (Kirmanckî) de Kombîyayîþê Stockholmî, 2-3-4 tebaxe 1996, r. 2; Vate, no 4, wisar 1998, r. 5 û no 9, payîz 1999, r.5

e-mail: munzurcem@aol.com