Druckansicht 
Daha önce İstanbul`da kurulmuş bulunan Kürd teali cemiyeti 1918`de güçlendi. Bu cemiyetin lideri Seyyid taha oğlu Seyyid Abdulkadir idi.Cemiyet bünyesinde İstanbulda `da yapılan genel bir toplantıda; `` Kürdistan istiklalinin ilanına karar verilmesi ve Kürdistanda
bir tek ecnebi Kuvvet kalmaması´´ karara bağlandı. Fakat Seyyid Abdulkadir bu karara itiraz ederek; ´´ Türklerin düşkün oldukları, yani Ruslara yenik durumda bulundukları bir zamanda onlara darbe indirmemizin Kürtlük onuruna yakışmadığını ´´ ileri sürüyor ve ´´şimdilik Türklere yardım etmeliyiz ´´ tezini savunuyordu.
Kürt Teali Cemiyeti Başkanı olan Seyyid Abdulkadir, genç üyeleri kandırmak için : ´´ Türklerin esasen bir Kürdistan kurmak isteğini kabul ettirmiş olduklarını ve Osmanlı padisahına bağlı bir Kürd idaresi tesisine rıza gösterdiklerini „“bildiriyor ve ´´ Türkler; bu vaadlerinden dündükleri takdirde, Kürt halkının pazu kuvvetiyle hakkını almaya muktedir olduğunu ´´ ileri sürüyordu .
Bu durumuyla Seyyid Abdulkadir Tırk ajanı rolünü üstlenmişti.Genç üyelerden bir kısmı bunun farkındaydılar. Ama üyelerin büyük çoğunluğu onun tezini savunuyorlardı.
Seyyid Abdulkadir`in hiyanetinden sonra, Dersimliler onunla olan ilişiği kestiler.
1918 yılında Kangal ilçesine bağlı Yellice nahiyesinin Hüseyin Abdal tekyesinde Kürd istiklal savaşının tecellisi hususunda bir toplantı yapıldı. Bu toplantıya Kurmesan, Canbegan ve bölgede bulunan diğer Kürd aşiretleri katıldılar.
Toplantıda hazır bulunanlar and içerek, Sevr antlaşmasının tatbiki ile, Amed, Bitlis, Van, Dersim ve Sevas- Qoçgiri mıntıkalarını kapsayan bölgede bağımsız Kürdistan kurmak için silaha sarılmaya ve bu uğurda sonuna kadar savaşmaya ittifakla karar verdiler.
Antlaşma gereğince; Kürdler civardaki merkezlerden cephane tedarik ediyorlardı. Bu arada, Dersim`den gelen son raporlarda ; muntazam teşkilatlı 45.000 kişilik Kürd kuvvetinin Batı Dersim`de harekata hazır olduğu ve bu harekata Doğu Dersim kuvvetlerininde dahil olacağı bildirilmekte idi.Buna paralel olarak Mazra`nın merkezinde de Kürdistan Teali Cemiyeti şubesinin açıldığı beyan edilmekte idi.
Sewaz bölgesinin doğusu ile kuzey Kürdiler bölgeye hakim idiler.
Temmuz 1918 `de Misto komutasında bulunan bir Kürd birliği Zara ilçesine bağlı Çulfa Ali karargahına hücum ederek, bu karakolda bulunan Tırk askerlerini komutanlarıyla birlikte esir aldılar . Bu cihetten dolayı Tırk hükümeti ; Sewaz ve Erzingan`dan Kangal ile Zara merkezlerine Silah ve mühimmatı sevk edemiyordu.Kürdler Tırk karakollarına hücum ederek, bu karakollarda bulunan silah, mühimmat ve cephaneleri ellerine geçirmeye devam ettiler.
Ağustos 1918 `de Şadili Kürd aşireti lideri Paşo; büyük bir kuvvetle Tırk hükümeti tarafından Kuruçay`a gönderilmekte olan cephaneyi ele geçirdikten sonra , Tırk askerlerini de esir aldı. Bundan sonra Refahiye ilçe merkezini işgal edip, kendisini Kürd milli kuvvetleri komutanı olarak ilan etti.
Bu durumdan endişelenen Tırk hükümeti, mahali durumu düzeltmek amaçıyla Kürd aşiret lideri olan Alişan Beyi Refahiye kaymakamlığı vekilliğine, kardeşi Heyder Beyi de Umraniye müdürlüğüne atadı.Tırk devletı bu politikasıyla Kürd istiklalini bastırmayı ve boğmayı amaçlamıştı.
Dersim`de güçlü bir teşkilat oluşturan Kürd liderler Alişan Beyin gidip, durumu yerinde tespit etmesi ve mahalinde yapılacak programa göre hareket edilmesini kararlaştırdılar. Bu kararların alındığı 20 Ekim 1918`Dersim `den hareket eden bir Kürd kuvveti Giresun`dan Eyil’e gelmekte olan Tırk cephane kuvvetlerini Kuruçay ilçesinin Kamho mıntıkasında kıstırarak silah ve cephaneyi ele geçirdiler.
Alişan Beyin Refahiye kaymakam vekili olmaları sıfatıyla, Dersim kuvvetlerinin takibi bahanesiyle 100 kişilik bir birlikle Pülür ilçesine gitti. Ve Pülür deki liderlerle Kürdistan `daki durumu görüştü.
Alişan Bey Pülür `deki Kürd aşiret liderleriyle birlikte Xozad `a gidip oradaki Kürd aşiret liderleriylede temas kurdu.Xozad ile Malkisi mıntıkasında bulunan Kürd aşiret liderleri genel bir toplantı yaparak Kürdistan’ın bağımsızlığı için hazır bulunduklarını ve Batı Dersim `de 45.000 kişilik muntazam bir birliğin teşkilatlandırıldığını vurguladılar. Bilindiği gibi 1918`de ABD, İngiltere, Fransa, Almanya ve Osmanlı imparatorluğu gibi bir çok irili ufaklı devletlerin imzaladıkları Sevr antlaşması mucibince,Doğu ve Güneydoğu`da Kürdistan devletinin kurulmasını karara baglanmıştı.Xozad`da Kürd aşiretleri tarafından yapılan ittifak neticesinde, Ankara hükümetinden Sevr antlaşmasına uyulması istenmişti.
Dersimli liderlerin isteklerine karşılık Ankara Hükümeti`de hile ve aldatmacılıkla Dersim’deki durumu yatıştırmaya çalışmışsa da bunda başarılı olamamıştır. Tırk Hükümetinin aldatıcı tavırlarına karşılık Dersimli liderler de bir telgraf çektiler . Bu telgrafa Ankara hükümeti karşılık vermedi . Ancak Kürdleri oyalamak için Mazra vilayeti vasıtasıyla, hükümetin Kürdistan’ın isteklerine rıza gösterdiğini bildirmek suretiyle zaman kazanma yoluna sapmıştı. Aslında bu bir oyalama taktiğiydi . Mevsimin kış karında çok yağmış olması bölgede hareketin yapılmasına izin vermiyordu. Bu nedenle Dersimliler hareketin ilkbahar sonlarında yapılmasında karar vermişlerdi.
Meleti `nin Arapgir ilçesi mıntıkasında Direjan Atmiyan Tevrik (Divriği ) dağlarında da, Parcikan’lı Kürd aşiretleri Mili Hareketlere iştirak edeceklerini vaad etmişlerdi. Aralarında varılan anlaşmaya göre ilk önce Dersim’de Kürdistan’ın istiklali ilan edilecekti. Xozat’da Kürdistan bayrağı çekilecek, Kürd Mili Kuvveti ; Erzingan, Mazra ve Meleti istikametinden Sewas`a doğru hareket ederek Ankara hükümetinden resmen Kürdistan’ın istiklalinin tanimasını isteyecekti. Tırkler bu istekleri kabul edeceklerdi. Çünkü bu istekler silah kuvvetiyle de desteklenmiş olacaktı .Bu planın tatbik sahasına konulabilmesi için ilkbaharın beklenmesi zaruriyeti vardı. Fakat bu harekatın ilkbahar gibi uzun bir zamana kadar bekletilmesi Tırk hükümetinin harekattan haberdar olmasına neden oldu. Tırkler bu harekata karşı tedbir olarak Xozat’lı feodal Kürd ağalarından Meco ile Diyap ağaları Dersim mebusu olarak tayin edildiklerini, Kürdlerin arzularına göre karalar verileceğini ,esasen Kürdistan isteğine kabule mazur bulunmadığını Mazra valisi Tırk Cumhurbaşkanı M.Kemal adına ilan ediyor ve bu ilanı Pertax ilçesine gelerek Dersimli Meço Axa `yı aldatmış olarak ve onu yedeğine alarak Mazra`ya oradan da Ankaraya götürüp M.Kemal ile görüştürmüştü.
Meço Axa’nın safça tutumunu gören Diyap Axa da M.Kemal’in kendilerine sunduğu koltuğu geri tepmeyip Ankara’nın yolunu tutmuştu. M.Kemal, Xozadlı iki alevi Kürd ağasını aldattıktan sonra, Dersimli Mustafa`yı Qerebelo aşiretinden kolağalıktan emekli Kongo oğlu Ahmet Ramiz’i ve binbaşı Kürd Hasan Xeyri`yi de kandırarak, bunlarında Dersim milletvekili olduklarını ilan etmişti.Dersim Fiilen bağımsızdı.İdare başkanlığını Seyid Riza üstlenmişti .Seyid Riza , Kürdistan adına faaliyete devam ediyordu. Ankara Hükümetiyle para ve menfaat uğruna işbirliği yapan Meço ve Diyap Axa lar, Seyid Rizaya gönderdikleri Mektuplarda; Kürdistan’ın bağımsızlığını yakında M. Kemal den koparacaklarını , `` beyan ediyorlardı (ya da M. Kemal onları kandırıyordu).
M. Kemal Qoçgirili Alişan’ı da elde etmek istiyordu. Bu planını gerçekleştirmek amaçıyla önceden kandırdığı Xozadlı Kürd milletvekilleri Meço ve Diyap Axaları elçi olarak Alişan beye göndererek, bu emellerini gerçekleştirmek istedi .Maksadı Maço ve Diyap Axaları vasıtasıyla Alişan beyi kandırıp Ankara’ya götürmek ve orada Dersim Milletvekili ilan etmekti Bunuda kabul etmediği taktirde, Sewaz da bir yüksek memurluğa tayin ettirmek suretiyle onu Dersim davasından ayırmayı sağlamaktı. M.Kemal bu planıyla Seyid Riza’yı tek başına bırakmayı hedeflemişti. Fakat Alişan Bey mevsim dolayısıyla Dersim`den ayrılmasına sıhhı durumunun el vermediğini beyan ederek , M.Kemal’in bu isteğini geri çevirdi.
Seyid Riza büyük bir kuvvetle Dersimin merkezi bulunan Xozad`ı işgal etti. Ve Ankara’ya çektiği bir telgrafta ;
´´ Ankara`da bulunan Meço Axa,Diyap Axa, Hesen Xeyri ve Mustafa gibi Dersim adına milletvekili tayin edilmiş bulunan şahısların, Dersim`i temsil etmeye selahiyetlerinin bulunmadığını, Dersim halkının bu kişileri kabul etmediğini, Dersim`in bağımsız Kürdistan istediğini Dersimin bu isteği Ankara Hükümetince kabul edildikten sonra, ancak Kürdistan’ın bir konfederasyon şeklinde Ankara Hükümetiyle işbirliği yapabileceğini“ bildirdi.
20 Aralık 1918 `de Sewaz, Kangal, Tevrik arasında hareket eden Türk postası, Dumarca dağlarında Canbeganlı Kürd aşireti tarafından müsadere edildi. Bu arada Ankaradaki Türk Hükümetide 54. Süvari alayını Sewaz`dan Qoçhisar’a 32. Süvari alayınıda Tokat’tan Sewaz `a, Erzingan’daki jandarma kuvvetlerinide Refahiye’ye intikal ettirdikten, Sewaz, Erzingan ve Mazra vilayetlerinde sıkıyönetim ilan etti.( 15 Mart 1919).
Alişan beyin Dersim’de kalarak teşkilat yapmaya devam etmesi Ankaradaki Tırk Hükümetini müşkülata sokuyordu.Kürd hareketi başarıyla sona erdigi ve Kürdistanı kurmaya muvafak olduğu taktirde, Ankara hükümetinin mevkiinde tutunamayarak dağılacağı ortadaydı. Bu nedenden dolayi Ankaradaki Tırk Hükümeti Kürd aşiretlerini kandırmak amaçıyla Qoçgiri`ye bir heyet gönderdi. Sewaz ile Ankara üzerine vukuu muhtemel hücumları önlemek için de Tırk kurmay heyeti 14. Süvari birliği ile 13. Süvari tümenini Sewaz`a göndererek harekatın doğu ve kuzeye yayılmasını önlemeyi amaçladi.Bundan başka Mazra ve Erzerom merkezlerine önemli kuvvetler sevketti.
Tırk generali Nuretin Paşanın komutasında bulunan birlikler Kurmesan aşiretine hücum ederek yakıp yıktılar
Kurmesan aşiretine hücum ederek, köylerini yakıp yıktılar. Kurmesan aşireti lideri Güzel Axa; Tırk birliklerine karşı günlerce savaştı ve şehit oldu. Bu aşamadan sonra ise Kurmesan aşireti kısmen Qoçgiri ile zara istikameti, kısmen de Kangal ile tevrik istikametinde ilerliyerek Şadan ve Canbegan aşiretleri mıntıkalarına çekildiler.
Kurmesanlı güçlerin çekilmeleri ve Tırk kuvvetlerinin baskıcı tutumları üzerine Dersim kuvvetleri Kemah ile Erzingan arasını keserek, Tırk kuvvetlerini geri püskürdüler . Harp bütün şiddetiyle devam ederken, Qoçgiri Kürt aşiretine mensup bulunan bir kısım güçler de Zara civarlarında harp ediyorlardı. Bu arada Kürt komutanlardan
Umraniye cephesi komutanı ´´ Azamet bey ´´ şehit oldu. O günlerde karadenizli Topal Osman`in çetesi de Şebinkarahisar`da bulunan Tırk jandarma kuvvetleri ile birlikte Qoçgirili Kürd aşireti liderlerinden Heyder Beyin konagına saldırdılar. Konak yakılıp yıkıldı. Dersim’den Kasım oğlu Munzur`un komutasında bulunan kuvvetler ´´Beyto´´´adlı Kürd aşireti kuvvetleri ile birlikte hareket ederek Kemah mıntıkasına geldiler . Bu güçlere Kamerik nahiyesi mıntıkasında bulunan başka aşiret kuvvetleride katıldılar.Ve Erzingan’da Tırk kuvvetlerini ününü keserek Qoçgiri aşireti üzerine hareket etmekte olan bu kuvvetlerin hareketini geciktirdiler. Erzingan’ın güney kesiminde bulunan Aşuran aşireti de, Dersimli Seyit Riza’dan aldıkları ilham ile Erzingan’daki Tırk birliklerine saldırıya hazırlanmışlardı. Fakat Qoçgiride bulunan Kürt birlikleri Osmanlı ordusu tarafından önü ve arkası kesilmek suretiyle harekat dışı bırakılmışlardı. Aşiret ile cepe komutanlarından Sabit ve Bahri Beyler şehit oldular. Harp sahasında bulunan kadın ve çocukların Dersim’e nakli kararlaştırıldı.
Qoçgiri aşireti lideri Heyder Bey 2.000 kişilik bir kuvvetle 23 Nisan 1919 da, Erzingan ile Pilemori istikametinden , Dersim kuvvetlerine iltihak üzere yola çıkmıştı. Heyder Bey’in komutasında bulunan kuvvetlerden osmanlı hükümeti tedirgindi. Kürd aşiret lideri Heyder Beyin kuvvetleri doğuya ilerledikce, onun güçlerini arkadan takip ediyorlardı. Heyder Beyin güçleri Erzingan’ın kuzeyinden gecerek Kuresan aşireti dahiline yerleştiler Heyder Beyin planı ; Kuresan ile Balaban aşireti arasından Pilemori ile Tercan geçidini aşarak Dersim’e ulaşmaktı.Aile efradını Dersim’e bıraktıktan sonra buradan alacağı taze kuvvetlerle yeniden Qoçgiriye dönmekti. Fakat bu güçler Dersim’e girdiklerinde Erzingan daki Tırk paşasından rüşvet alan Kor Paşo tarafından engellendiler .Kor Paşo’nun , Osmanlı Hükümetinden alip Heyder Beyin Güçlerini engellemelerinedeniyle Heyder Beyin güçleri geri dönerek, Tırk kuvvetleri ile çarpışa çarpışa Qoçgiri dağlarına çekildiler.Qoçgiri’nin tüm cephelerinde harp bütün şiddetiyle devam etmekteydi. Karadenizli Topal Osman’ın çetelerini estirdigi vahşet ise had safhasındaydı.Tırk kuvvetleri dağlar arasındaki vadilerle mağaralara sığınıyorlardı. Qoçgirili Kürd aşiret lideri Heyder’in ailesiyle çocukları Tırk kuvvetleri tarafından esir alınarak Sewaz’a getirildiler.
Kurmeşan, Canbegan ve Şadan aşiretlerinden Tırk kuvvetlerine teslim olanlar, hükümet birlikleri tarafından toplanarak imha edilmişlerdi.Teslim olmayanlarsa Tırk ordu birliklerine karşı çarpışmaya devam ediyorlardı.Tırk ordusu komutanı Nuretin Paşa Heyder Beyi ele geçirmek amaçıyla Sewaz Beylerinden bazılarını Zara`ya getirerek, Harp sahasında Heyder Beyle bir mülakat yaptırmıştı Sewaz beyleri Heyder Beyi bir çok vaadlerle kandırarak ordu merkezine götürmüşlerdi. Bin kişilik silahlı gücüyle birlikte Tırk ordu komutanlarına teslim olan Heyder Beyin komutasında bulunan kuvvetlerden 400 kadarı Sewaz hapishanesine gönderilmiş, geriye kalan 600 kişide batıdaki vilayetlere sevk bahanesiyle katledilmişlerdi.
Sewaz`daki beylerin hiyaneti üzerine Qoçgiri`de bulunan Dersim kuvvetleri Dersim’e sığınma kararı almışlardı.Heyder Beyin yerine Qoçgiri aşiretine Mahmut Bey idare etmekteydi. Alişer ile diğer komutanlardan Veteriner Dr. Yzb. Nuri, Sebri, Ciqiz Mehmet Ali Tarbazlı Meme, Qimil Aziz, Dilo, Paşo ve Abas gibi komutanlarda, komutaları altında bulunan güçlerle Tevrik, Kuruçay ve Arapgir dağlarında harp ede ede Dersim’e iltihaka mecbur kalmışlardı.
27. Tırk süvari tümeni ile 53. Piyade alayının ve Bayburt, Kelkit Kemah jandarma kuvvetlerinin hücumlarına maruz kalan bu kuvvetler çetin savaşlardan sonra Dersim’e ulaşmayı başardılar . Dersim’e iltihak eden önderler Pülür `deki Kürd aşiret kuvvetleriyle birlikte Kemah’daki Tırk garnizonlarına saldırarak muhasara ettiler. Bu çarpışmada Tırk ordusu saflarında Dersimli Kürdlere karşı çarpışan Topal Osman yaralanarak Giresun’a kaçtı.
Karadenizli Topal Osman İttihat ve Terakki Cemiyeti üyelerinden olan Mustafa Kemal’in mahiyetinde gizli vazifeler görmüş, sonraları Terakkiperver Hürriyet Partisi’ne mensup Trabzon milletvekili Şükrü’nün katline iştirak etmişti. Bu suçtan dolayı Terrakiperver Hürriyet Partisi mensupları tarafından Ankara sokaklarında beyni parçalanarak öldürüldü.
Tırk paşası Nurettin Paşa derdiki: Türkiye’de Zo diyenleri imha ettik, Lo diyenleri de ben kökünden temizleyeceğim. (Zo diyenler Ermeni, Lo diyenlerde Kürdlerdir.) İnsanlık düşmanı Nurettin Paşa bu emelinde muvaffak olamadı. Fakat onun kurmay başkanı ve aynı zamanda damadı olan, o dönemlerde Albay rütbesinde bulunan Abdullah Alpdoğan korgeneralliği döneminde 1937-38 Dersim de 40 bin Kürdü katlederek bu emeline ulaştı.
Yil 1919. Xozad’ın Axdat köyünde Seyid Riza`nin önderliğinde Kürdistan bayrağı dalgalanıyordu.Seyid Riza Tırk kuvvetlerine akınlar yaparak zaiyat verdiriyordu. Yunanlıların batı cephesinde Tırk devletine saldırmaları üzerine Ankara`daki Tırk hükümeti, Sewaz hapishanesinde bulunan Alişan ile beraber 400 kadar Kürdü serbest bıraktıktan sonra Seyit Riza`yla barış yapma siyasetine baş vurdular.
15 Haziran 1919`da Seyit Riza toplantı yerine geldiğinde,Mustafa Kemal namına görevli bulunan Hacı Fevzi` nin Erzingan`a gittiği haberini aldı. Bunun üzerine Seyid Riza aşiretiyle birlikte Dersim`e döndü. Bir müddet sonra ise Alişan ile Heyder Bey
Qoçgiri`ye gönderildiler. Ankara`daki M. Kemal hükümetince vaad edilen Dersimli Kürd heyetinin isteklerine gelince,bu istekler Qoçgiri hadisesine memur Nurettin Paşa tarafından rededildi.
Yunanlılar geri cekildikten sonra Atatürk, Alişan ile Heyder Bey’i İstanbul`a celp edip, orada ikamete mecbur etti. 1931`de ilan edilen genel aftan yararlanarak tekrar Qoçgiri`ye döndülersede Zara kaymakamı Şükrü tarafından idare edilen Tırk örgütü evlerine bomba attı. Heyder Bey yaralı olarak kurtuldu, Alişan Bey de şehit oldu.
Kaynak :
Hiris Heşt ve Munzur Kan Ağlarken, Seyid Kekil
Copyright © by www.zazaki.org / All Right Reserved.
