Shahan Axa (Zazaki-Kirmancki)
Þahan pîlê aþîra Bextîyaran o û dewa xo Pakire ya. Pakire, girêdayîyê qeza Dêrsimî Xozatî ya.
Eslê xo de bextîyarijî kirdaskî (kurmanckî) qesey kenê labelê înan
ra tayîne kirdaskî terk kerdo, ewro kirmanckî (zazakî) qesey kenê.
Keyeyê Þahanî nînan ra yew bîyo. Heto bîn ra no keye, keyeyêde
welatperwer bîyo. No sebeb ra kî demê Komara Tirkîya de çiqas ke
dest ra amo, dewlete ra durî vineto.
Þahan Axa, mordemêde zanayox, welatperwer û çêr bîyo. Ey Xarpêt
de mekteb wendo. Goreyê vatiþê tayê naskerdoxan mektebo mîyanên
(ortaokul), ê tayîne ra gore kî lîse qedênaya. Þahanî polîtîkaya dewleta
tirkî rind nas kerda û o sebeb ra kî dêyme nêgino dama aye ro. Mîyanê
xo û Sêy Rizay û welatperweranê bînan weþ bîyo ke nînan ra yew kî
Alîþer Efendî bîyo. Mabênê ey û Alîþêr Efendî hen zaf weþ bîyo ke siro
ke debara xo rinde nêbîya û kewto tenge, Alîþêrî ci rê þîîre nuþta, yardim
wasto.
Çiturî ke êno zanayene, hukmatê tirkî 1935 de Qanûnê Tuncelî
(Tuncelî Kanunu) vet, îdareyo orfî îlan kerd. Aye ra dima kî general
Abdullah Alpdogan sey Muffetîþê Umûmî û qumandarê îdareyê orfî
rusna Xarpêt. 1936 de dewlete ef îlan kerd û Dêrsim de çekî top kerdî.
Çi esto ke sey tayê serekaþîran û pîlanê Dêrsimî, ahan Axayî kî
bawerîya xo bi dewlete nêarde, teslîmkerdiþê çeke qebûl nêkerd. Ey kî
sey welatperweranê bînan vat ”Dewlete nika bi zono nerm qesey kena,
çekan kena topî, o ra têpîya kuna ra werte, miletî qir kena.” Þahanî ke
nîya kerd, Avdile Paþayî (Abdullah Alpdoganî) mordemî kerdî mabên,
wesêna ey ser, berd Xarpêt ke tey qesey bikerone. Mordemê dewlete
uca ci ra vanê ”Çiqasî erazîye, dukan û pere wazena dame to. Eke
memûrênî wazena aye kî dame to, Dêrsim terk bike. Nê koyan ra vindena se kena?”
Labelê Þahan vatena înan qebul nêkeno. O þarê dormeyê xo ra vano
“No plan, planê parçekerdiþê Dêrsimî yo. Na damê ya, ma rê na ro.“
Eke qebul nêkeno, orfî îdare nêverdano o peyser þêro Dêrsim, ey
mecbur keno ke Xarpêt de bimanone. Labelê demê ra têpîya Þahan
Þahan Axa remeno, peyser þono bi Dêrsim.
1937 de ke leþkerê tirkî est Dêrsimî ser, Þahan qet nêvinet dust de
vejîya û da pêro. Þahan Axa, hetê çeke ra zaf ciraamaye bî. Ey herbê
1937î de kî zaf bi qaremanîye da pêro û no sebeb ra kî demêde kilmek
de mintiqa Xozatî de bî sembolê xoverdayîþî.
Têpîya 1937 de siro ke Alîþêr Efendî bi Zerîfa Xanime ra amey
kîþtene, Sêy Rizayî cayê xo vurrna þî Derê Birdû. Seke þî uca kî wesêna
Þahan Axayî ser ke þêrone lewe. Çend rojî ra dime Þahan þî, ey bi Sêy
Rizayî ra rewþê Dêrsimî ser o derga-derg qisey kerd. O ra têpîya Þahanî
Sêy Rizayî ra musade wast, vat ”Karê mi esto, ez son karê xo qedênen
û heftê ra têpîya peyser ên.”
Heto bîn ra dewlete Þahan Axa raya xo ser o sey bendêde (engel)
gird dîyêne û kistîþê eyî xo rê kerdîbî hedef. Qumandarê Alaya Muhafize
Albay Îsmaîl Hakki Tekçe raporêde xo de nîya vano:
“... Mintiqa ma de bi taybetî îmhakerdiþê çeteya Þahanî, noxta
muhîma verên a. Seba îmhakerdiþê nê xayînî tayê tedbîrê mayê ke
amêguretene kî estê ...“
Rastî kî o sire de dewlete hem bi ters hem kî bi pere þaro ke nêzdîyê
Þahan Axayî yo ra di mordemî kerdîbî hetê xo. Nînan ra yew (ju), Memê
Pirçoyî (Pirçî) bî, yew kî Xidê Lilê Verojî. Nê her di mordeman qebul
kerdîbî ke Þahan Axayî bikîþêne. Xidê Lilê Verojî, maye ra birayê Þahan
Axayî bî.
Þahan o mabên de þî mintiqa aþîra Qocan (Qozan), înan de qesey
kerd, wast ke herb kuyêne. Çike serrê o ra raver, tayê aþîran qirbanê
Xizirî ser o sond werdîbî, soz dabî Sêy Rizayî ke dest bidêne yewbînan,
pîya pêro dêne; înan ra yewe aþîra Qocan bîye.
Þahanî ke înan de qesey kerd cêra ra (agêra), mintiqa xo de þî Mazra
(Mazra Koyê Balkanî). Uca keyeyê (çêyê) Îvrayîmê Xidê Mistê Sate de
bî meyman. Xebera Xidî bîye ke tayê mordemî wazenê Þahanî bikîþêne,
çi esto ke no plan ci ra eþkera nêvat. Hurendîya naye de tayê qeseyê
sotraxkî estî ra ver hama Þahanî þik nêkerd.
Çend rojî be ke Þahan Axa bêhewn bî. Naye ser o kî cêra ra hevalê
xoyê raye Memê Hure ser, vat “Memed, hewnê mi êno, ez wazen tenê
rakune.“
Memê Hure îtîraz kerd, nêwast ke rakuyone hama Þahanî de hal
nêmendîbî; ust ra, bî teber, nêzdîyê banan de hênî ser o darêda qewaxe
bîye, þî binê aye de kewt ra (rakewt).
Seke kewt ra kî Memê Pirçoyî bi Xidê Lilê Verojî ra pîya hewn de na
pira kîþt. Tarîx 26ê tebaxe 1937 bî.
Apê Þahanî Alîþanî o ra raver çend rey Þahan hesênabî pê, vatîbî
“Memê Pirçoy bi Xidê Lilê Verojî ra xirabe dime r’ ê, bê ma nînan
bikîþîme“ labelê Þahanî qebul nêkerdîbî. Ey apê xo ra vatîbî “Xidê Lilê
Verojî birayê min o, ez çiturî bikîþîne? þar mi rê xirave vano.“
Kîþtiflê Þahanî ra têpey, her di qatilan xebere dê Alîþan Axay ard,
raye ra o kî kîþt. Eke o kî kîþt, qatilan na rey xebere dê qereqolê
Qerevlanî. Qumandaro tirk ame, sarê Þahanî û apê ey Alîþanî day
birnayene, kerdî çuwal, berdî.
Þahan zewejîyaye bî hama ey ra domanî çînebî.
Hata ewro, tarîxê mayaxorabîyayîþê Þahan Axayî ser o agahdarîyêda
raste ra mi dest nêkewta. Hama siro ke o amo kîþtene, zaf ciwan bîyo.
Qaremananê Dêrsimî ra Þahan Axayî ser o lawikê kî yena vatene.
Varyantêde na lawike wina yo:
SAHAN AXA (1)
Wile (2) bîye leminê bîye
Îsanê na zemanî kêþî de nêmendo bext
Wax bîye
Sahan Axayê min bezke (?) xaro lemin
Sahan Axayê min vîyala teke
Sahan vano:
”Ez merdena xo ver nêkun lemin
Ters gino ro mi ke
Mi dima Koyê Dêrsimî de
Nêmano cênik û çêneke.”
Sahan Axayê mi merdo nêmerdo
þîkîyo tilsime Kirmancîye
Sahan Axayê mi qolê xo gureto
þîyo geçê Koyê Mûzirî
Sahan vano:
”Qozanê (3) caro bêbextênî mekerê
Ma pîya werdo qirvana Xizirî (4) lemin”
Sahan vano:
”Qozanê caro bêbextênî mekerê
Ma pîya werdo qirvana Xizirî.”
Xozatî persena
Mi va Qerevlan (5) ra nat o wîy!
Sahan vano:
”La lawo Lazê Pirçoy mi de mizewirênî meke
Min û to cizikê Gulîzare pîya lito”
Heqo ti caro kêþî ra nêdê dîyayîne
Ewro biray sarê biray berdo
Xozat de wax roto
Sahan Axayê mi ti caro merdena xo ver mekuye
Hesen Axayî to ra ravêrî hêfê to gureto lemin
Wile bîye leminê bîye
Îsanê na zemanî kêþî de nêmendo bext
Wax bîye
1. Na kilame bandê Usên (Hüseyin) Doganay ra ama guretene.
2. ”Wile” eve þêkilê ”wele”, ”ule” kî yêna vatene.
3. Qozanan (Qozû): Aþîrê wa. Dewê na aþîre dormê Alî Boxazî der ê. Qozan
çiqaþî ke Sêy Rizay de sond werdo ke pîya eskerî de pêro dê kî serra 1937ine
de tifang nêesto. Sahan nazay ser o vano ”Qozanê caro bêbextênî mekerê”.
4. Qirvana Xizirî: Qirvano ke raya Xizirî de yêno kerdene.
5. Qerevlan: Wertê Xozatî û Vacixe (Ovac›k) de mintiqê wa.
Arekerdox:Munzur Çem
[ Geri ]
Biyografiler Copyright © by Zazakî Kirmanckî Dimilkî Kirdkî Zazaca Zazaki Kirmancki Zaza Zazaish Zazaisch Kurdkî Zazalar - (3207 Reads) |
